Joods & christelijk platform
voor reflectie 
op de actualiteit

De pandemie als supermacht

Marco Verwoerd RBA | redactielid

 

Vanuit China raast het Corona-virus over Europa en de VS; de wereld heeft haar onschuld verloren. Achter deze pandemie gaat de geopolitieke rivaliteit echter gewoon door. We zien Russen en Chinezen medische hulpgoederen naar Europa en de VS brengen, terwijl de NAVO-soldaten nog steeds waken voor dezelfde NAVO-vijanden. In deze pandemie gaat Nightingale gelijk op met Machiavelli. De hoofdrolspelers op het wereldtoneel houden het ene oog gericht op de jobstijdingen van de medici, het andere op hun machtspositie en op elkaar.

Het antwoord van een land op een ramp zegt iets over haar kracht, maar ook over haar (dis-) functioneren. De keuzes die worden gemaakt, zeggen veel over de kwaliteit en de gedachtengang van de leiders. De VS als icoon van kosmopolitisch vooruitgangsgeloof, hebben het zwaar. Het Covid-19 legt genadeloos de zwakke punten van de Amerikaanse samenleving bloot. Onbetaalbare gezondheidszorg, hoge werkloosheid en een overheid die eigenlijk niet gewend is om burgers in nood te ondersteunen. Daar komt bij dat de VS een populistische president hebben die eerst ontkende dat er iets aan de hand was om daarna veel te laat in te grijpen en vervolgens als een “losgeslagen” legeraanvoerder de strijd opzoekt.

De VS liepen in de financiële crisis in 2008 al fikse reputatieschade op in de wereld. Ook anno 2020 is het ongeremde Angelsaksische kapitalisme (zoals in de VS en het UK) geen aanbeveling. Zij zijn eerder zelf hulpbehoevend dan in staat om de rest van de wereld te helpen; geen Amerikaans Marshallplan dit keer. En Europa? In theorie is het Rijnlandse kapitalisme beter geschikt om rampen af te weren dan het Angelsaksische kapitalisme. In Europa is snel ingegrepen; de ene maatregel volgde op de andere, zoals staatssteun aan bedrijven en doorbetaling van lonen. Maar ook in Europa schoot de medische capaciteit tekort. En ook de solidariteit tussen de EU-lidstaten ondergaat een stresstest.

De ontstane scheidslijn tussen de zuidelijke en de noordelijke lidstaten kwam weer snel boven; net als tijdens de financiële crisis. Was laatstgenoemde crisis een financieel – economische met grote gevolgen – nu staan doden, zieken en kwetsbaren centraal met financieel-economische gevolgen. De Europese scheidslijnen zijn nog duidelijker geworden. In hoeverre is er voldoende solidariteit tussen de noordelijke en de zuidelijke staten van de EU? Ongetwijfeld voldoende om te voorkomen dat China en/of Rusland een bruggenhoofd kunnen slaan in Zuid-Europa.

Alsdan resteert een (informeel) Europa met twee (verschillende economische groei-) snelheden. Is dat erg? Ik vind van niet, mits sprake blijft van onderlinge solidariteit; op welke manier dan ook. Hoe dat er precies uit zal zien, zal in de toekomst blijken, maar ik verwacht niet dat de EU uit elkaar zal vallen.

Een andere vraag betreft de schuldenberg, die gepaard gaat met de onderhavige crisis. Voor veel landen was de schuldenberg sinds de vorige (financiële) crisis niet gesaneerd, waardoor de huidige pandemie de schuldenberg en de onderliggende economische verdeling nog pregnanter maakt. De extra schulden van EU-landen worden momenteel in hoofdzaak opgekocht door de ECB, de Europeese centrale bank. Op termijn zal na een lange overgangsfase de huidige budgettaire stimulering afgebouwd worden en zullen de institutionele beleggers de positie van de centrale banken geleidelijk overnemen.

Tegelijk zullen overheden moeten hervormen en bezuinigen, waarbij ook gekeken zal worden naar een verhoging van de belastingen voor de rijken èn voor de grote, internationale bedrijven. Hopelijk zal de concurrentie tussen landen op fiscaal gebied verminderen (belastingparadijzen) en zal fiscaal meer worden samengewerkt.

In tegenstelling tot de vorige financiële crisis waarbij de financiële sector “too big to fail” was (en dus gered werd), worden momenteel hele bedrijfssectoren en ook grote bedrijven financieel gered met belastinggeld. Dan mag ook verlangd worden dat (met name) multinationals in de naaste toekomst ook hun bijdrage leveren aan hogere belastingen.

En China? China is in de afgelopen decennia omgevormd van ontwikkelingsland tot mondiale speler. Met 1,4 miljard mensen is China het land met het hoogste aantal inwoners, ongeveer een kwart van de wereldbevolking. In economische termen heeft China het hoogste BNP, nà de VS. Het is niet de vraag of, maar wanneer (een kwestie van tijd) China de VS voorbij zal streven op diverse terreinen.

bezinning en tolerantie

De verstilling uit hoofde van de huidige pandemie leidt ook tot bezinning; onder meer over de rol van vadertje staat en moeder aarde. Beide maken weer een revival door, zodat het mensen hopelijk ook weer wat nederiger zal maken. Hopelijk zal ook de rol van de financiële sector meer dienstbaar worden aan de samenleving, zoals dit behoort te zijn (wat velen in de financiële sector nog steeds te weinig beseffen).

Het Covid-19 is als natuurverschijnsel met haar gevolgen voor sommigen vergelijkbaar met een oorlog. Een oorlog wordt echter door mensen veroorzaakt; het Covid-19 niet. In een oorlog is er een tekort aan van alles; nu liggen de winkels vol en is alles verkrijgbaar. Sterker nog, we leven in vrijheid waarbij de medemenselijkheid ook in de omgang met elkaar groeit.

Sommige omwentelingen in de geopolitieke machtsverhoudingen hangen samen met een natuurgebeurtenis zoals mislukte oogsten en hongersnood. Maar vaak is dit niet het geval. In de loop van de geschiedenis heeft onze wereld verschillende, opeenvolgende hypermachten gekend. Voorbeelden hiervan zijn het Groot-Perzische Rijk, het Romeinse Rijk, de gouden eeuw van China, het Groot-Mongoolse Rijk, het Nederlandse wereldrijk, het Britse Rijk en tegenwoordig de Amerikaanse hypermacht. Hierbij wil ik benadrukken dat een hypermacht geen grootmacht of een supermacht is. Een hypermacht staat voor een wereldoverheersende macht die in zijn tijd dominant is op alle gebieden (zoals oppervlakte, bevolking, politiek, economie, technologie en cultuur) en geen daarmee vergelijkbaar concurrentie kent.

Uit de opkomst en ondergang van voorbije hypermachten zijn lessen te trekken. Bij voorbeeld over wat als de belangrijkste factor moet worden gezien in hun ontstaan. Uit diverse analyses blijkt dat de graad van tolerantie de belangrijkste verklarende variabele is voor het ontstaan en bij de ondergang van een hypermacht. Nederland was in zijn Gouden Eeuw tolerant voor alle vluchtelingen, waardoor vele steden meer immigranten telden dan de “authentieke” bevolking. Dit heeft ons veel voorspoed gebracht, waardoor destijds Nederland onder meer een explosieve economische groei doormaakte met een commerciële en koloniale expansie over de hele wereld. Ook op militair gebied (waaronder de bekende Nederlandse admiraals) was Nederland superieur.

Vanwege de tolerantie en grote immigratie zijn ook de VS een hypermacht geworden. Deels door de ineenstorting van de Sovjet-Unie, maar vooral als gevolg van de technologische en economische dominantie in het ontluikende computertijdperk, wisten de VS talentvolle en ondernemende mensen over de hele wereld aan te trekken (zoals in Silicon Valley). De VS als hypermacht hangt dan ook samen met het “winnen” van de high-techrace. En wanneer keert de technologie zich tegen de VS? Momenteel zien we in de VS een groeiende intolerantie en een “America first”, waardoor de rol van de VS als hypermacht tanende is.

geopolitieke machtsverhoudingen

De vraag rijst in hoeverre China dan de volgende hypermacht zal zijn. De huidige president van China Xi Jinping, heeft hiervoor al plannen opgesteld voordat hij aan de macht kwam. Sinds hij aan de macht is, voert hij stap-voor-stap en systematisch zijn plannen uit met als doel om China weer de oude, historische rol als hypermacht te geven. Hoewel Xi Jinping het Covid-19 niet ingepland heeft, gebruikt hij dit wel om de positie van China in de wereld te versterken.

De geschiedenis laat zien dat hypermachten slechts kunnen overleven als zij een manier vinden om de loyaliteit (of althans de aanvaarding ervan) weten af te dwingen van de buitenlandse bevolkingen die zij overheersen – en militair geweld alleen is daar nooit toereikend voor geweest. Hoe doet China dit dan of wel hoe tolerant is China? Terwijl de VS steeds meer het hoofd moeten bieden aan toenemende vijandigheden, smeedt China stilletjes banden met steeds meer landen; zowel met ontwikkelde – als met ontwikkelingslanden. Het land maakt daarbij onder meer gebruik van buitenlandse hulp en kwijtschelding van schulden om haar imago te verbeteren en deals te kunnen sluiten.

Ook heeft China langetermijncontracten gesloten voor onder meer Chileens koper, Braziliaans ijzer en andere grondstoffen die het nodig heeft om de exploderende economie te voeden. Ironisch genoeg heeft China vooral succes door gebruik te maken van de weigering van het Westen om zaken te doen met “schurkenstaten”. Daarmee heeft China een grotere toegang gekregen tot waardevolle grondstoffen in landen als Angola, Birma, Congo en Iran.

Aldus bindt China steeds meer landen aan zich door middel van een strategische (en economische) tolerantie. Ook zal China van het huidige momentum gebruik maken om in Europa en de VS relatief goedkoop strategische bedrijven te kopen. De EU is alert hierop en waakzaam. Hoe tolerant is China voor haar eigen bevolking? In de ogen van het Westen is China niet tolerant, met voorbeelden als Tibet en andere onderdrukte bevolkingsgroepen. Hoe kijkt China naar dit vraagstuk, of: welk ander perspectief is er voorhanden?

Kijkend naar de lange historie van China, is de Chinese beschaving feitelijk voortgekomen uit een grote, onderlinge vermenging van allerlei culturen. De natie die China tegenwoordig is, is eigenlijk een land dat lang bevolkt is geweest door meerdere groepen met een uitermate grote heterogeniteit, met grote verschillen in taal, kleding, gebruiken, rituelen en religies. In het bijzonder heeft een lange tijd een diepe kloof bestaan tussen de volkeren van Noord- en Zuid-China, met ongeveer de Gele Rivier als natuurlijke scheidslijn. China is opgebouwd via een proces van verovering en samensmelting, waardoor China feitelijk erin is geslaagd zijn volkeren te integreren op een manier die de wildste dromen van de EU te boven gaan.

Er zijn veel kenmerken (zoals de taal) die het land China verenigt; in de praktijk wil meer dan 90% van de Chinezen tot het “Han” Chinese volk behoren. Dit is dus de binnenlandse en strategische tolerantie van China. Daarnaast mogen we niet de vele, Chinese gemeenschappen vergeten die in elk land ter wereld te vinden zijn en bekend staan als ondernemend. Dit enorme reservoir herbergt onder meer heel veel kapitaal met bijbehorende financiële impact (zoals buitenlandse investeringen in China).

Voorts stuurt China grote aantallen veelbelovende jongeren naar het buitenland om daar te studeren, zoals in de VS. Afgewacht kan worden wanneer deze grote groepen talenten weer terugkeren naar China, tezamen met Westerse talenten. Ook door het Coronavirus zal China steeds meer op haar eigen (technologische) “benen” willen staan, onafhankelijk van de tanende Amerikaanse dominantie. Dit is een geleidelijk proces, waarvoor China al vele jaren het woord “schildpad” gebruikt.

En toch… betekent dit niet dat China vanzelfsprekend de volgende hypermacht zal zijn. Vooralsnog is de enorme groei van China niet gestoeld op tolerantie en immigratie (wel onder meer op etniciteit).

Desalniettemin verscherpt het Covid-19 alle machtsverhoudingen in de wereld en versnelt het bepaalde ontwikkelingen zoals de groeiende invloed van China in de wereld. Feitelijk zorgt de huidige crisis namelijk voor een herverdeling van de welvaart; pandemieën zijn goede, sociale nivelleerders (op individueel niveau maar ook op wereldniveau). Naar alle waarschijnlijkheid zal China sterker uit de huidige crisis komen dan de VS. Daarbij kan China ook in absolute termen de grootste economie ter wereld worden, daarbij de VS voorbij strevend. Ook is China in de afgelopen decennia minder afhankelijk geworden van de export. De belangrijkste groeimotor van China is het binnenland, met een steeds grotere groep welvarende Chinezen die zorgt voor een continu stijgende consumptie (en investeringen). Dit proces zorgt voor veel Chinees zelfvertrouwen.

Deze verdere groei van China’s macht hoeft overigens niet per se ten koste te gaan van de economische slagkracht van de VS. Waarschijnlijk wel van Europa (en Japan), dat steeds meer last heeft van demografische ontwikkelingen (met name de vergrijzing van de bevolking) en achterblijvende onderzoeken naar nieuwe technologieën. Europa wordt dus steeds meer een speelbal tussen China en de VS. Dit wordt nog versterkt door de de-globalisering, ofwel de structurele afname van de mondiale handelsstromen (een ontwikkeling die al voor de huidige crisis aan de gang was), waardoor de economieën van de verschillende machtsblokken minder verweven met elkaar zullen zijn. Het toenemend protectionisme zal door de huidige crisis nog meer versterkt worden.

Eén en ander versterkt ook de broeiende “Koude Oorlog” tussen de VS en China over technologieën, zoals kunstmatige intelligentie, digitalisering, big data, mobiele telecomapparatuur, 5G, etc. Het kán ook zijn dat deze crisis een impuls geeft aan de ontwikkeling van nieuwe technologieën in Europa, zoals om het virus (en toekomstige virussen) in te dammen.

En moeder aarde? Zij haalt even opgelucht adem en hoopt dat de mensheid een les heeft geleerd. Laten we hopen dat in de nieuwe 1,5 meter samenleving met een opstartende economie ook tegelijk de duurzame economie gestimuleerd wordt. In dit kader heeft de EU in haar voorgestelde Green Deal een goed plan voorgesteld dat Europa in 2050 klimaatneutraal moet maken. Laten we hier met elkaar aan werken voor onze eigen toekomst. Just do it! In Tenach zijn de richtlijnen gegeven.

Deel dit bericht:

cross