Joods & christelijk platform
voor reflectie 
op de actualiteit

75 jaar - een terugblik

rabbijn Shmuel Katz | hoofdredacteur

 

In de meidagen 2020 heeft rabbijn S. Katz twee toespraken gehouden, door hem samengevat in het opschrift hierboven. Hij heeft dit materiaal aan de redactie ter beschikking gesteld om hiervan een artikel te maken voor ons tijdschrift, omdat hij in de herstelperiode van corona zich daartoe nog niet in staat voelde. De toespraken hadden zijn gemeente als doelgroep. De redactie heeft dit aangepast aan een andere doelgroep: onze lezers. Letterlijke citaten zijn aangegeven door aanhalingstekens. (red.)

"Dit jaar was het 75 jaar geleden dat ons land bevrijd werd en het normale leven weer op gang kon komen. Voor de Nederlandse Joden was er nog lang geen sprake van een normaal leven. De bittere ontgoocheling die hun ten deel viel, toen vast kwam te staan dat meer dan 100.000 Joden in koelen bloede waren vermoord, dreunde (en dreunt) nog immer na. Toch vond al op 9 mei 1945 een eerste dienst plaats in de Esnoga/synagoge te Amsterdam.”

Deze memorabele dienst zou op 10 mei jl worden herdacht, wat niet door kon gaan in deze tijd waarin alle samenkomsten moesten worden geschrapt om gezondheidsredenen. Weliswaar in de lege synagoge, is toch op 4 mei na de dodenherdenking een dienst uitgezonden waarin ik de eer had bij deze herdenking het woord te mogen voeren met een toespraak. “Elf dagen later, op 15 mei vond een digitale vroege vrijdagavonddienst plaats waarbij ondergetekende ook het woord heeft gevoerd.” Deze beide toespraken grijpen in elkaar en zijn verwerkt tot dit artikel.

rabbijn Tsadok Tal en de naam Katz

“Bijna precies 75 jaar geleden hield rav Tsadok Tal zijn toespraak op dezelfde plek als waar ik stond op 3 mei”. In de Gerard Dousjoel heb ik de eer op de stoel van rav Tal te mogen zitten: de sjoel was zijn standplaats van 1945 tot 1954. Zijn voornaam is Tsadok, wat ‘rechtvaardig’ betekent. Toen in 1911 opperrabbijn Tsvi Hirsch Dunner op zijn sterfbed lag, zag hij in de toen nog heel jonge Tsadok zijn hoop voor de verre toekomst. Volgens de legende was zijn laatste woord voor hij stierf: tsadok. “Ook in de naam zie ik een connectie met mijn illustere voorganger. Mijn naam is Katz: dat is de afkorting van twee Hebreeuwse woorden kohen tsedek, rechtvaardige priester. Daar stopt de vergelijking wel, want wie ben ik om mij te vergelijken met deze rabbijn die in de jaren 40-45 ondergedoken was, en die na de oorlog leiding gaf aan het Nederlandse jodendom in die uiterst moeilijke jaren direct na de oorlog.”

pijn

Hoewel herstellende van corona was ik mij zeker bewust van de pijn die begin mei weer overal aanwezig was, maar daarnaast bad ik om genezing voor ieder die leed aan het verschrikkelijke virus. Tien dagen in het ziekenhuis was er tijd om na te denken over mijn leven. Ik deelde mijn kamer met iemand en had diepgaande gesprekken, die mijn conditie nauwelijks aankon. De centrale vraag daarin was: is God Liefde? Op 9 mei 1945, de eerste na-oorlogse dienst met rav Tal, was er een worsteling om God te hervinden. “Een worsteling die bij velen vandaag nog voortduurt. Waar kun je temidden van razzia’s, veewagens, prikkeldraad en erger, liefde ervaren, laat staan uitstralen. De vraag wat God eigenlijk is, is dan ook een vraag waarop we zeker niet in het kader van een toespraak een antwoord kunnen geven waarin de luisteraars van dat moment zich helemaal zouden kunnen vinden.”

welke vraag is zinnig

Beter dan te vragen naar God, kunnen we de vraag stellen naar “het volk van hashem”. Wij zijn als volk een raadsel voor de historicus, een raadsel in de geschiedenis, omdat we als volk bestaan ondanks verwoesting van de tempel, verstrooiing, vervolging, kruistochten, Chmielnicki (leider van de Kozakken die in de Oekraïne in 1648 gezorgd heeft voor de vernietiging van honderden Joodse gemeenschappen), inquisitie, pogroms en nazisme – even zovele redenen om een volk defintief van de aardbodem te zien verdwijnen. “Het Joodse volk is chelek elokee me-ma-al, een volk met een spirituele vonk van Boven. Zo kon operrabbijn Isaac Maarsen tegen zijn Duitse kwelgeesten zeggen: “Mein Körper können Sie beschmutzigen, aber meine Seele nicht.” Mi ke-amcha Jisraël – wie is als Israël-uw-volk?” Misschien kunnen we met deze vraag verder komen en meer van onze geschiedenis en onze toekomst begrijpen.

de vonk

Die spirituele vonk hebben velen ervaren, en ook in mijn familie, in de bijzondere geschiedenis van mijn grootouders, die berooid van alles in Veenendaal onderdak boden aan vijf oorlogswezen die allen kinderen en kleinkinderen hebben gekregen. Op feestdagen organiseerden zij aan huis sjoeldiensten en hadden zij ook zeker tien gasten. Zij deden dat tot aan 1970 toe. In 1972 zijn zij naar Jeruzalem gegaan. Op de Olijfberg mogen zij rusten in vrede tot de dag van de opstanding.

“Dit is ook wat rav Tal begreep. Hij was op die 9e mei zoekende naar zijn enige zoon, die helaas niet meer zou terugkomen. Hij moet toen ook hebben begrepen dat hij in plaats van die ene zoon tienduizend nieuwe unieke zonen en dochters had gekregen. Die vonk bracht ook al die mensen toen naar de synagoge.” Dit is ook mijn persoonlijk antwoord: “laten we focussen op dit mi ke-amcha Jisraeel, wie is als uw volk Israël?! Levinas heeft eens gezegd: Het gaat – in onze relatie met hashem, (SK) – om een engelenweten waarop al het latere weten slechts commentaar zal zijn.”

De dienst van 9 mei 1945 “was de manifestatie van het engelenweten dat niet was verdwenen. Hitler, Goering en al die anderen hebben de vonk niet kunnen doven. Die goddelijke vonk helpt ons om stabiliteit en rust te vinden.”

tsadok-tsedek

“Rav Tsadok was op 9 mei 1945 de belichaming van het tsedek-gevoel. Dat gevoel wil niet zeggen dat dingen worden weggestopt of weggepoetst. Het wil zeggen dat je jezelf een weg toont of laat wijzen hoe met dat alles om te gaan” in dat onverwoestbare engelenweten. Op 3 mei kon ik niet bevroeden dat ruim een dag later op ongeveer een kilometer afstand van de synagoge iemand anders een toespraak zou houden die naadloos zou aansluiten op dat rechtvaardigheidsgevoel, tsadok tsedek.

Zijne koninklijke hoogheid koning Willem Alexander stond op 4 mei voor het nationaal monument op de Dam. “Hij stond daar, bijna alleen. Wat de herdenking ook zo bijzonder maakte: bijna alleen liep hij vanuit het paleis over het totaal verlaten grote plein naar dat monument. Na de twee minuten stilte en het Wilhelmus hield de koning een toespraak. Het was een bijzondere toespraak. Wat die toespraak heel bijzonder maakte was het feit dat de koning afstand nam van het gedrag van zijn overgrootmoeder koningin Wilhelmina, tijdens de oorlog. Hij toonde spijt voor de manier waarop zij zich niet of heel weinig had ingelaten met het lot van de meer dan 100.000 vermoorde Joodse landgenoten.”

Deze toespraak was werkelijk een moment van rechtvaardigheid. De eenzaamheid en de stilte waarin de koning stond gaf mij een associatie met het verhaal over de vertwijfelde Elia, waarin God hem vraagt: wat doe jij hier Elia? Het woordje ‘hier’ is in het Hebreeuws po en heeft de getalswaarde 85. Het is 85 jaar geleden dat koningin Wilhelmina op Prinsjesdag, half september 1935, tijdens de troonrede wel melding maakte van de kort daarvoor verongelukte Belgische koningin en dan volstrekt buiten beschouwing laat dat op die zondag in Neurenberg het lot was bezegeld van de half miljoen Duitse Joden. Na 85 jaar staat daar de koning, alleen. “Wat doe jij hier Willem Alexander?” In het bijbelse verhaal blijft na stormwind, de donder en het vuur alleen de stilte over.

In 85 jaar is ook over ons de orkaan, de donder en het vuur heen gegaan. Zoals Elia in de stilte de waarheid van God opnieuw ervaart zo erkent koning Willem Alexander in de sublieme stilte de waarheid. Onze familie had het beter moeten doen, zei hij. Zoals de profeet Elia weer verder kan met nieuwe energie, zo heeft ook dit moment ons allen geïnspireerd. “Het is aan ons om in 2020 deze boodschap ter harte te nemen. Daarom tot besluit woorden van de voormalige Engelse opperrabbijn Lord Jonathan Sacks: “When antismetism puts Jews at risk then humanity is also at risk”.”

Hoe kan de Amsterdamse burgemeester Femke Halsema, één van de weinige fysiek aanwezigen bij deze toespraak van de koning, slechts twee weken daarna in de Amsterdamse gemeenteraad een debat over antisemitisme afwijzen als: niet urgent...

Deel dit bericht:

cross